وقتی فردی با یک رویداد بسیار استرسزا یا بحرانی مواجه میشود، ممکن است علاوه بر آسیبها و نیازهای جسمانی، دچار ترس، سردرگمی، اضطراب، بهت، بیقراری یا پریشانی شدید شود. در چنین شرایطی، گاهی اولین حمایت روانشناختی این است که فرد احساس کند در محیطی امن قرار دارد، کسی به او گوش میدهد و برای برطرف کردن نیازهای فوریاش تنها نیست.
یادداشتی از دکتر پیمان دوستی
کمکهای اولیه روانشناختی چیست؟
کمکهای اولیه روانشناختی یا Psychological First Aid (PFA) چارچوبی برای ارائه حمایت عملی و روانی به افرادی است که در پی یک رویداد بحرانی دچار پریشانی شدهاند. سازمان جهانی بهداشت (WHO)، این رویکرد را برای حمایت از افراد در موقعیتهایی مانند بلایای طبیعی، حوادث، درگیریها و سایر رویدادهای بسیار استرسزا تدوین کرده است (World Health Organization, War Trauma Foundation, & World Vision International, 2011).
کمکهای اولیه روانشناختی چه هدفی دارد؟
تمرکز اصلی کمکهای اولیه روانشناختی یا Psychological First Aid (PFA) بر چند موضوع است:
- ایجاد یا افزایش احساس امنیت (امنیت، اولین اصل مداخله در بحران است)
- شناسایی نیازهای فوری و عملی
- کاهش پریشانی، ایجاد آرامش نسبی و کمک برای مشکلات فوری
- ارتباط دادن فرد با خانواده، دوستان و سایر حمایتهای اجتماعی
- ارائه اطلاعات روشن و قابل اعتماد
در واقع، کمکهای اولیه روانشناختی درباره این است که «الان چه چیزی میتواند به این فرد کمک کند؟»
سه اصل اساسی کمکهای اولیه روانشناختی: ببین، گوش کن، وصل کن
یکی از شناختهشدهترین چارچوبهای PFA در راهنمای سازمان جهانی بهداشت، سه اصل Look, Listen, Link است که میتوان آن را به فارسی «ببین، گوش کن و وصل کن» ترجمه کرد (World Health Organization et al., 2011).
ببین (Look)
اولین قدم، مشاهده و ارزیابی اولیه موقعیت است.
پیش از آنکه به فرد نزدیک شویم، باید شرایط محیط را بررسی کنیم. آیا محیط امن است؟ آیا فرد نیاز جسمانی فوری دارد؟ آیا فرد بهشدت پریشان یا گیج به نظر میرسد؟
WHO در این مرحله بر سه موضوع اصلی تأکید میکند:
- بررسی ایمنی
- شناسایی نیازهای فوری و آشکار
- توجه به افرادی که واکنشهای شدید پریشانی نشان میدهند
این مرحله اهمیت زیادی دارد، زیرا فرد کمککننده نیز نباید خود را در معرض خطر قرار دهد. علاوه بر این، در یک موقعیت بحرانی ممکن است شرایط محیط بهسرعت تغییر کند؛ بنابراین لازم است پیش از اقدام، چند لحظه برای مشاهده و ارزیابی وضعیت اختصاص داده شود (World Health Organization et al., 2011).
در مرحله «ببین» چه چیزهایی را بررسی کنیم؟
برای مثال:
- آیا محل برای فرد و کمککننده امن است؟
- آیا فرد آسیب جسمانی یا نیاز پزشکی فوری دارد؟
- آیا کودک یا فرد آسیبپذیری از خانواده یا همراهان خود جدا شده است؟
- آیا فرد بهشدت آشفته، گیج یا ناتوان از انجام کارهای ضروری است؟
- آیا فرد به خدمات تخصصی یا حمایت فوری نیاز دارد؟
نکته مهم این است که «دیدن» به معنای تشخیص روانشناختی نیست. در کمکهای اولیه روانشناختی، هدف مشاهده نیازهای فوری و تصمیمگیری درباره نوع حمایت مناسب است.
گوش کن (Listen)
پس از اطمینان نسبی از ایمنی، مرحله دوم آغاز میشود: گوش دادن.
در گوش دادن برای PFA لازم نیست از فرد درباره اتفاقی که رخ داده پرسش شود یا فرد را مجبور کنیم جزئیات تجربه خود را تعریف کند. بهتر است با آرامش به فرد نزدیک شویم، خودمان را معرفی کنیم و از او بپرسیم چه چیزی نیاز دارد یا چه نگرانیای دارد.
برای مثال:
من اینجا هستم تا ببینم الان چه کمکی از دستم برمیآید.
یا:
الان بیشتر از همه به چه چیزی نیاز داری؟
در این مرحله، شنیدن بدون قضاوت اهمیت زیادی دارد. فرد ممکن است واکنشهایی نشان دهد که از نظر دیگران غیرمعمول به نظر برسند؛ اما در شرایط بحرانی، طیف متنوعی از واکنشهای هیجانی ممکن است رخ دهد.
در این مرحله، توجه به این موارد برای کمک های اولیه روانشناختی ضروری است:
- فرد را مجبور به صحبت کردن نکنیم.
- برای او داستان یا معنایی درباره تجربهاش نسازیم.
- احساسات او را کوچک جلوه ندهیم.
- به او نگوییم «قوی باش» یا «بهش فکر نکن».
- درباره اینکه «باید» چه احساسی داشته باشد قضاوت نکنیم.
- بدون اطلاع کافی وعده ندهیم که همهچیز حتماً خوب خواهد شد.
هدف گوش دادن، ایجاد یک فضای حمایتی و کمک به شناسایی نیازهای واقعی فرد است، نه انجام یک جلسه درمانی در محل حادثه.
وصل کن (Link)
مرحله سوم، وصل کردن فرد به حمایتها و منابع مورد نیاز است.
ممکن است فرد به آب، غذا، محل امن، خدمات پزشکی، اطلاعات، اعضای خانواده، دوستان، خدمات اجتماعی یا متخصص سلامت روان نیاز داشته باشد. بنابراین کمککننده باید تا حد امکان فرد را به منابع مناسب متصل کند.
برای مثال:
- کمک به برقراری ارتباط با اعضای خانواده
- معرفی خدمات پزشکی یا روانشناختی مناسب
- ارائه اطلاعات دقیق و قابل اعتماد
- کمک به دسترسی به نیازهای اولیه
- کمک به شناسایی فرد یا سازمانی که میتواند حمایت بیشتری ارائه کند
WHO در این مرحله بر کمک به رفع نیازهای اساسی، ارائه اطلاعات، کمک به مقابله با مشکلات و برقراری ارتباط با افراد مهم و حمایت اجتماعی تأکید میکند (World Health Organization et al., 2011).
کمکهای اولیه روانشناختی برای چه کسانی است؟
PFA صرفاً مخصوص روانشناسان و روانپزشکان نیست. در موقعیتهای بحرانی، افرادی مانند کارکنان امدادی، معلمان، کارکنان سلامت، داوطلبان آموزشدیده و سایر افرادی که در موقعیت کمکرسانی قرار دارند، ممکن است بتوانند اصول پایه آن را به کار ببرند.
با این حال، آموزش مناسب اهمیت دارد. سازمان جهانی بهداشت برای PFA راهنمای آموزشی مستقلی برای افرادی که قرار است در موقعیتهای بحرانی کمکرسانی کنند منتشر کرده است (World Health Organization, 2013).
آیا همه افراد الزاما پس از یک رویداد بحرانی به رواندرمانی نیاز دارند؟
خیر الزاما همه افراد پس از یک رویداد بحرانی به روان درمانی نیاز ندارند، زیرا واکنشهای انسانها به رویدادهای بحرانی متفاوت است. همچنین توجه داشته باشید که وجود پریشانی بلافاصله پس از یک اتفاق دشوار، بهتنهایی به معنای وجود یک اختلال روانشناختی نیست. با این حال، برخی افراد ممکن است به حمایت تخصصی بیشتری نیاز داشته باشند. اگر پریشانی شدید باشد و نیازهای فرد فراتر از حمایتهای اولیه باشد یا نشانههایی وجود داشته باشد که نیازمند ارزیابی تخصصی هستند، ارجاع به متخصص اهمیت پیدا میکند.
بنابراین یکی از مهارتهای مهم در کمکهای اولیه روانشناختی، تشخیص مرز میان «حمایت اولیه» و «نیاز به مداخله تخصصی» است.
کمکهای اولیه روانشناختی و رواندرمانی را نباید مشابه با یکدیگر در نظر گرفت. به عبارتی، PFA را فقط یک پاسخ حمایتی اولیه می دانیم.
آیا باید فرد را وادار کنیم درباره حادثه صحبت کند؟
خیر.یکی از نکات مهم در راهنمای WHO این است که کمککننده نباید فرد را برای صحبت کردن درباره تجربه خود تحت فشار قرار دهد. برخی افراد در ساعات یا روزهای نخست پس از یک رویداد بحرانی تمایل بیشتری به صحبت دارند و برخی دیگر ترجیح میدهند فعلاً درباره آن صحبت نکنند.
کمک مؤثر الزاماً به معنای گرفتن شرح کامل حادثه نیست.
معمولا حین بحران، حضور آرام، گوش دادن، کمک به رفع یک نیاز عملی و ایجاد ارتباط با فردی که برای شخص مهم است، میتواند حمایت مناسبی باشد.
بایدها و نبایدهای کمکهای اولیه روانشناختی
بایدها
- ابتدا ایمنی را بررسی کنید.
- با آرامش و احترام با فرد ارتباط برقرار کنید.
- نیازهای فوری او را بپرسید.
- بیشتر گوش دهید و کمتر فرض کنید.
- اطلاعات دقیق و قابل اعتماد ارائه دهید.
- در صورت نیاز، فرد را به خدمات تخصصی متصل کنید.
- حریم خصوصی و شأن فرد را رعایت کنید.
- تفاوتهای فرهنگی و فردی را در نظر بگیرید.
- مراقب وضعیت روانی و جسمانی خودتان نیز باشید.
نبایدها
- فرد را مجبور به صحبت کردن نکنید.
- درباره واکنشهای او قضاوت نکنید.
- وعدههایی ندهید که نمیتوانید عملی کنید.
- اطلاعات تأییدنشده منتشر نکنید.
- بدون ضرورت فرد را با جزئیات حادثه مواجه نکنید.
- نقش درمانگر را در شرایطی که صلاحیت یا امکان آن را ندارید بر عهده نگیرید.
- نیازهای جسمانی و ایمنی را به دلیل تمرکز بر مسائل روانی نادیده نگیرید.
این اصول با تأکید WHO بر احترام به ایمنی، شأن، حقوق و فرهنگ افراد و نیز مراقبت از خودِ کمککننده هماهنگ است (World Health Organization et al., 2011) .
منابع:
Dieltjens, T., Moonens, I., Van Praet, K., De Buck, E., & Vandekerckhove, P. (2014). A systematic literature search on psychological first aid: Lack of evidence to develop guidelines. PLoS ONE, 9(12), e114714. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0114714
World Health Organization, War Trauma Foundation, & World Vision International. (2011). Psychological first aid: Guide for field workers. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789241548205
World Health Organization. (2013). Psychological first aid: Facilitator’s manual for orienting field workers. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789241548618
